Bài thuốc trị béo phì

Theo y học cổ truyền, béo phì
thuộc phạm trù phì nhân, nhục nhân; nguyên nhân thường liên quan đến bẩm tố
tiên thiên, do ăn nhiều cao lương mỹ vị, đồ ăn béo ngọt, nằm nhiều, ngồi nhiều,
ít vận động. Ngoài ra, bệnh còn do ngoại cảm thấp tà nhập lý thâm nhập vào tạng
phủ và do nội thương thất tình ảnh hưởng đến công năng các tạng phủ: tỳ, thận,
can, đởm. Đặc biệt, công năng thăng thanh giáng trọc của tỳ bị ảnh hưởng, chất
thanh không được thăng, trọc chất không giáng hết nên gây béo phì. Sau đây là
những bài thuốc điều trị béo phì tùy theo từng chứng trạng cụ thể để bạn đọc
tham khảo và áp dụng.

Trúc nhự (vị thuốc lấy từ vỏ xanh
của cây tre) là vị thuốc trị béo phì trong bài khứ đàm pháp.

Hóa thấp pháp: Do tỳ hư vận
hóa không tốt làm cho thấp tụ lại mà gây béo phì, biểu hiện người mệt mỏi, ăn
uống không ngon, tâm ngực đầy tức, rêu lưỡi bẩn, mạch trầm tế.

Bài thuốc: Phòng kỷ hoàng kỳ
thang gia giảm: Phòng kỷ10g, hoàng kỳ 15g, bạch truật 12g, cam thảo 8g, sinh
khương 6g, đại táo 8g. Sắc uống ngày 1 thang.

Khứ đàm pháp: Do đàm tróc gây
béo phì, biểu hiện các chứng khí hư, ngực đầy tức, đầu nặng, thích ngủ ngại vận
động, chất lưỡi bệu, rêu lưỡi trắng bẩn, mạch hoạt.

Bài thuốc: Ôn đởm thang gia
giảm: Bán hạ 10g, trúc nhự 8g, chỉ thực 12g, quất bì 10g, phục linh 12g, sinh
khương 8g, cam thảo 6g. Sắc uống ngày 1 thang.

Lợi thủy pháp: Hay gặp ở
người béo bệu, mặt phù chân phù, tiểu tiện ít, bụng trướng, đại tiện nát, mạch
trầm tế.

Bài thuốc: Đạo thủy phục linh
thang gia giảm: Xích linh 10g, mạch môn đông 12g, trạch tả 10g, bạch truật 12g,
tang bạch bì 10g, tử tô 6g, binh lang 8g, mộc qua 10, đại phúc bì 8g, trần bì
8g, sa nhân 8g, mộc hương 6g. Sắc uống ngày 1 thang.

Thông phủ pháp: Thường gặp ở
người béo phì do ăn nhiều đồ béo ngọt, uống rượu nhiều, đại tiện bí kết, đàm
trọc tích tụ, phủ khí không thông mà kèm theo bụng trướng, tức ngực khó chịu,
rêu lưỡi vàng dày, mạch thực.

Bài thuốc: Phòng phong thông
thánh tán gia giảm: Phòng phong 8g, kinh giới 6g, bạc hà 8g, liên kiều 8g, cát
cánh 12g, xuyên khung 10g, đương quy 12g, bạch thược 10g, bạch truật 12g, chi
tử 8g, đại hoàng 8g, mang tiêu 8g, thạch cao 15g, hoàng cầm 12g, hoạt thạch
20g, cam thảo 8g, ma hoàng 8g. Sắc uống ngày 1 thang.

Sơ lợi pháp: Người béo phì
kiêm có can uất khí trệ hoặc huyết ứ; lâm sàng biểu hiện đau mạng sườn, cấp
táo, huyễn vựng, mệt mỏi, bụng trướng, miệng đắng phiền muộn, phụ nữ kinh
nguyệt không đều, kinh bế hoặc trước kỳ kinh nhũ phòng trướng đau, rêu lưỡi
vàng, mạch huyền.

Bài thuốc: Đại sài hồ thang
gia giảm: Sài hồ 15g, hoàng cầm 9g, đại hoàng 6g, chỉ thực 9g, xích thược 9g,
bán hạ 9g, sinh khương 12g, đại táo 10g. Sắc uống ngày 1 thang.

Kiện tỳ pháp: Thường có biểu
hiện của tỳ hư khí nhược, người mệt mỏi không có lực, đoản khí ngại nói, ăn
uống kém, rêu lưỡi trắng, chất lưỡi nhạt, mạch tế nhược vô lực.

Bài thuốc: Dị công tán gia
giảm:  Đảng sâm 15g, bạch truật 12g, phục
linh 10g, cam thảo 8g, trần bì 10g. Sắc uống ngày 1 thang.

Tiêu đạo pháp: Gặp ở người ăn
ít mà vẫn béo phì, mệt mỏi ngại vận động, sau ăn bụng trướng đầy khó tiêu, rêu
lưỡi trắng.

Bài thuốc: Bảo hòa hoàn gia giảm:
Sơn tra 20g, thần khúc 12g, mạch nha 10g, bán hạ 10g, phục linh 10g, trần bì
8g, liên kiều 8g, lai phục tử 8g. Sắc uống ngày 1 thang.

Ôn dương: Bệnh lâu ngày, tuổi
cao, lâm sàng biểu hiện: sợ lạnh, lưng gối đau mỏi, tứ chi phù nặng, thường hay
gặp ở người do thận dương hư.

Bài thuốc: Tế sinh thận khí
hoàn gia giảm: Phụ tử chế 9g, nhục quế 8g, thục địa 15g, sơn dược 12g, sơn thù
du 10g, mẫu đan bì 10g, trạch tả 12g, trư linh 12g, ngưu tất 15g, xa tiền tử
10g, ba kích 12g, thỏ ty tử 10g, tang ký sinh 8g. Sắc uống ngày 1 thang.

Dưỡng âm: Do âm dịch không
đủ, âm hư sinh nội nhiệt, thường có biểu hiện trên lâm sàng: đau đầu, váng đầu,
lưng gối đau mỏi, hai gò má đỏ, ngũ tâm phiền nhiệt, miệng khô, đầu lưỡi đỏ,
rêu lưỡi trắng, mạch tế sác hoặc vi huyền.

Bài thuốc: Tri bá địa hoàng
hoàn gia giảm: Tri mẫu 10g, hoàng bá 8g, sơn dược 12g, sơn thù du 10g, thục địa
15g, mẫu đan bì 8g, phục linh 10g, trạch tả 10g. Sắc uống ngày 1 thang.

BS. Trần Văn Bản

(Trung ương
Hội Đông y Việt Nam)